Gjesteskribent

Av Ragnar Ulstein

På under eit døgn vart Oslo hertatt. Dagen etter, den 10. april 1940, kom avisene i landsdeler som då var okkupert med likelydande meldingar; fiendens komunike og propaganda til det norske folk.

Einsrettinga av media, aviser og radio hadde trådt i kraft. Etter kvart vart den norske pressa ein del av fiendens ansikt. Det skal ikkje stikkast under stol at fleire aviser på eiga hand tok til å skrive det vi i våre dagar kallar politisk korrekt før dei fekk direkte ordre. Det skapte ekstra trykk. Hadde redaktøren fått panikk? Kvifor skulle han skifte hatt før nokon slo den av!

Den som opplevde våren 1940 gløymer aldri den militære katastrofen som råka nasjonen. Og ein gløymer heller ikkje den politiske katastrofen like etter, at norske aviser så å seie over natta vart tekne i bruk som fiendens talerør. Kvar avisdag, kvar radiosending, forsterka avisene nordmenns kjensle av avmakt. For mange var dette ikkje til å leve med. Radio og aviser rann over av løgn, og halvsanning, og det siste var verst.

Det var sant som avisene skreiv at fiendens ubåtar torpederte mange norske skip i norsk/alliert teneste. Det var verre enn salt i sår for tusentals norske familiar, som hadde søner til sjøs. Men den som dagleg dirigerte avisene, Pressabteilung, la med glede på tapstala og instruerte redaktøren om å bruke ekstra sverte og beste plass. Dette var desinformasjon, halvt sant, halvt løgn, den farlegaste av alle løgner .

Kvar natt fekk alle norske aviser inn på teleprintaren instruks om det som skulle stå i dagens avis, om krigens gang, ofte også om det som ikkje skulle i avisa, eller om det som skulle trykkast med liten skrift, Fiendens sigrar, som det var mange av tidleg i krigen, dominerte beste avissidene. Det kom instruks frå Pressabteilung om avisas redaksjonelle artiklar, kva leiarskribenten burde legge vekt på og kva ein burde oversjå eller bagatellisere.

Den daglege instruks gjaldt meir enn krigens gang. Like ofte kom det inn stoff som skulle gi nordmenn eit positivt syn på nazismen og tilsvarande sverte dei allierte. Alt dette kom på plass i avisa. Mange kunne ikkje forstå kva som hadde skjedd med redaktørane og journalistane. Var dei blitt nazistar? Eller let dei seg tvinge til å skrive og redigere avisa slik? Skolen og kyrkja sa nei til nazifisering av ungdommen, trass i trugsmål om svære straffer, og Quisling måtte legge planane på is. Dei var nok i ein annan situasjon enn journalistane. Hadde dei sagt nei, var det mogleg å erstatte dei med samarbeidsvillige – om ikkje så kvalifiserte journalistar. Okkupanten kunne stanse avisa, som den også gjorde i visse tilfelle.

Det aller beste for okkupanten var at journaliststaben i avisene sto i stillingane sine, sjølv om journalistane, dei aller fleste, var gode nordmenn, mange aktive motstandsmenn. Det gav avisa legitimitet og størrre autoritet at staben i avisa stort sett var som før. Ei løgn var lettare å tole eller tru når den kom frå elles skikkelege folk-

Over teleprintaren kom alle meldingane om jødane. Frå første stund sette okkupanten i gang eit eige propagandafelttog mot jødane. Dagleg kom dette stoffet inn i dei fleste norske hus. Det var grovaste antisemittisme, om lag på nivå med dagens propaganda i arabiske media. Det var fryktelege brotsverka jødane skulle stå bak – jødane hadde jamvel sett denne krigen i gang! Kanskje ikkje rart at ein rest av løgnene sette seg fast blant ein del nordmenn. Der var eit massivt propagandatrykk gjennom to år, før slaget fall over jødane i Norge. Då var jødane i Norge i nazistiske og kanskje i fleire andre sine auge, demoniserte. Likevel var aksjonen mot jødane i Norge hemmeleg. Det kom ingen instruks om den til avisene. Så hadde nå avisene over to år vore med på å demonisere jødane.

Fleire aviser har gjennom dei siste åra gitt svær spalteplass til hard kritikk over norsk politi som under okkupasjonen gjekk fiendens ærend, med eller mot sin vilje.

Avisene sit i glashus. Avisene sin innsats for okkupanten let seg ikkje måle. Den må ha vore stor. Verknaden av propagandaen i avisene er truleg undervurdert. Det daglege press frå avisene – alle trugsmåla i spaltene mot dei som gjekk mot direktiv og forordningar – kan ha teke motet frå mang ein politimann, og mange andre, slik at dei gav opp motstand. – Ja, avisene var i sanning okkupantens viktigaste reiskap, og fekk mange nordmenn til å leve i avmakt.

– Ein tjueåring skreiv ein papirlapp til mora og faren og la den på senga si: – Eg orkar ikkje dette meir. Reiser i natt -, Per.

Ein annan tjueåring som rømte ut i krigen forklarte at løgna kjentes som slim i sinnet. Tusenvis drog over farleg hav, andre drog jorda rundt, for å kome i kamp mot den makta som sto bak alt dette.

Men i same periode melde norsk ungdom seg i tusental til tysk teneste. Melde seg som mange sa for å hjelpe Finnland – som ikkje var hertatt – som Norge var. Det kunststykket medverka ein samstemmig tysk/norsk mediepropaganda til!

DEI ILLEGALE AVISENE

Der kom ein reaksjon på dette. Små stensilerte aviser begynte tidleg å sende ut motgift. Etter kvart var det mange små aviser, i alt omkring 250. Over kortbølge – den tids internett – spreidde dei informasjon om vår og den frie verdas kamp. Dei inspirerte til motstand i okkupert land. Ein livsfarleg trafikk, som det var dødsstraff for. 212 illegale skribentar bøtte med sine liv for innsatsen. Dei illegale avisene vart til styrke for hundretusenvis. Redaktørane av dei illegale avisene var den tids bloggarar, som spegla av motstanden og det eigentlege Norge, og den frie, kjempande verda.

Fleire av vår tids bloggarar, så ueinsarta dei kan vere, er i hovudsak eit svar på at Norge i dag i viktige saker har ei presse som er omlag så einstonig som den tyskdirigerte pressa var i 1940-45.

Det frie samfunnet fungerer ikkje lenger slik nordmenn ein gong, i krig og i fangenskap med god grunn venta; Media oppfører seg iblant slik som i eit eventyr vi lo slik til då vi las det for borna våre: Eventyret om ein «kylling som fekk ei nøtt i kruna si». Hønene sprang og fekk med seg eit veldig følgje, inkludert ein rev og ein bjørn – » jorda knast, himmelen brast, rennom, rennom alle fast!»

Var dette berre eit eventyr for born?

Folk i media skal først og fremst spegle av tida sitt mangfald. Det einsretta høyrer diktaturet til. For kort tid sia fekk vi dessverre ennå ein gong sjå ei einsretta norsk presse renne som om jorda knast – langs gamle nesten nedslitne stigar – mot Israel.

Eit uttrykk har kome til i språket, – det politisk korrekte. Utruleg nok for ein historikar og krigsveteran oppfører media seg stundom som om dei sto under eit pressedirektorat, ei Pressabteilung, som vi faktisk vart kvitt i mai 1945.

Det er så langt ikkje farleg å vere politisk ukorrekt, slik det var i det totalitære Norge 1940-45.

Vi må ikkje komne dit igjen. Men ein minnest dei få norske avisene som i 1940, før Pressabteilung kom med direktiva, begynte å vinkle stoffet tyskvenleg. Dei skifte hatt før fienden slo den av.

Vi såg teikn til slik reaksjon i det hertatte i Norge – trangen til å gå inntrengarane i møte. Lysta til å følgje med si tid, følgje med det ein trudde ville bli Nazismens tid, «den nye tid». Men avisredaktørane i dagens situasjon burde hugse frå sin barnelærdom kor ille det til sist gjekk med hønene.

Les også

-
-
-
-
-
-

Les også