Gjesteskribent

Av Ragnar Ulstein

Det vart Chamberlains tunge lodd 1. september 1939 å erklære Tyskland krig. Det skapte ikkje ein ny situasjon i klassen min i Volda gymnas. Kontinentet syntest ligge langt unna. Seinsommaren var solrik, med glødande, stundom blodraud himmel då sola gjekk i hav. Elevane bada ved svaberga langt ut i september, og det vart snakka om dei makelause raudfargane ved kvar solnedgang. Eit slags varsel? Det lo ein lykkeleg over. Men etter 1. september var det blitt ein annan himmel over oss alle.

Høgtalaren hade stått på i det lange friminuttet da tyske flybomber sette Warszawa i brann. Elevane høyrde Toralv Øksnevad fortelje om flya som slepte brannbomber. Elevane hadde lytta oppspilte. Folk vart drepne i gatene. Det polske ridande kavaleriet, som skulle ha vore av høgste kvalitet, vart meia ned av stridsvogner. Det brann i mange hjerte då Warzawa brann. Over høgtalaren høyrde vi Goebbels tale til det tyske folk. Han uttrykte den største forakt for de» korrupte, plutokratiske Polen». Lyden av den gneldrande stemma vart avbroten av skuleklokka som ringte inn til ny time. Eg gjekk tung i hug til plassen min. Vi venta på historielæraren vår, som under debattane i klassen hadde passa på at ingen av oss visste kva side han stod på i verdsdramaet. Då høyrde eg stemma til ein av mine hissige motdebattantar dei siste to åra. Han ropte triumferande: Nå fekk da endelig dette halvrotne plutokratiske regimet den skjebne det fortente! Orda var som kniv i hjertet. Eg sette meg ned, løfta pultloket høgt og slo det mot pulten med all kraft og ropte NEI. Det verka som eit rifleskot i klasseromet. Det vart dørgande stilt. Historielæraren stod forbløffa ved kateteret og såg stivt – på meg, ikkje på min kamerat som hadde håna så sterkt Polen i si naud, – Polen, så langt unna som eit Afghanistan! Det tok tid før læraren samla seg. Historia hadde rulla inn i klassen. Motvilleg tok han fatt på pensum.

Det gikk ikkje meir enn eit halvår – og ei lang rad debattar – ingen om krigen. Det vart ein debatt med brodd mot det leiande demokratiet, England! Om alle Englands synder – heilt i pakt med Goebbels mange talar, som var halvt sanne, som all farleg løgn. Tysklands propaganda var retta i mot den sterkaste i vest, slik som Iran i dag rettar skytset mot dagens sterkaste, USA, – «den store satan», for svekkar ein USA, ramlar mange mindre modige i Europa

Ropet mot England kunne høyrast ut i korridorane. Men inn gjennom desse veggene kom ingen rop frå norske sjøfolk som gjekk ned på alle hav. Mellom september 1939 og april 1940 krigsforliste 55 norske skip. 392 sjømenn miste livet. Tala vekte sorg og smerte, men påverka ikkje media slik som tapet av fem soldatar i Afganistan over fem år.
Dei sju hav der norske skip med nøytralitetsmerket på sida siglde, var stort sett endå lenger borte enn Polen.

Den 8. april gjekk eg tidleg til sengs. Det som ville skje neste dag verka så opplagt. Det tyske troppeskipet «Rio de Janeiro » var i 11-tida den 8. april blitt torpedert på Sørlandskysten (av ein polsk ubåt). Dei overlevande var tyske soldatar i fullt feltutstyr. Dei fortalte at dei skulle til Bergen og hjelpe nordmennene mot britiske tropper. Heile Norge visste om dette same dag. Avisene hadde dag etter dag fortalt om ein tysk flåte, samla i nordtyske hamner og nå på veg nordover. Rundt veldige hendingar er det alltid forvirring. Det er som historias hestar sparkar opp jord og sand, så lufta blir tett, og ein tar lett feil av stort og smått. Finlands forsvarskrig mot Sovjet var uventa over, og finsk land var gått tapt. Britane hadde gåande eit oppgjer med norsk nøytralitetspolitikk. Norge hadde sagt nei til britisk gjennommarsj for å hjelpe Finland, og britane hadde kunngjort at dei ville minelegge norsk skipsleia fleire stader. Medan den tyske flåten stemnde mot norske hamner heilt opp til Narvik, prioriterte Regjering og Storting den britiske kunngjeringa om miner (som ikkje vart lagt).

Det sensasjonelle krigsforliset på Sørlandskysten og dei tyske feltsoldatane som sa dei skulle til Bergen, det måtte vike for regjeringas frykt for britane.
Korleis verka dette på ein som sto absolutt utafor, ein tjueåring som las avisa og høyrde på radio? Det verka slik at ein vart fylt av ei svær tyngsle av det som skulle kome: Ein gjekk tidleg til sengs. Det var nødvendig å vere utkvilt den 9. april.
Den 9. om morgonen fortalte husverten at Noreg var i krig.
På gymnaset den dagen hendte det som har følgt meg sidan som ein stor kunnskap. Kameraten min, den nazivenlege, som hadde ropt så skadefro utover klassen då Warszawa vart bomba i brann – stod plutseleg ved sida mi. Han slo meg på skuldra og sa – Du, alt det det tullet eg har sagt – det var berre for moro, for gøy! Det vart stilt i mellom oss. Rådlause venta vi på hovudlæraren vår, historielæraren som hadde gitt ordet fritt så mang ein gong, så vi kunne skjerpe oss og bli opptatt av vår samtid. Men her sto min klassekamerat og sa at han eit par år hadde diskutert si samtid berre for moro skyld. Og mest ingen frå topp til botn hadde forstått si samtid, hadde det vist seg. Nå forsto alle. Eins eige hus brann. Tyske soldatar marsjerte inn i Oslo, og stolte norske krigsfartøy hadde gått ned, og våre byar var i fiendens hender. Regjeringa forsvann frå Oslo, og ingen visste nokon ting, og pasifistar gjekk milelangt for å få tak i eit gevær, og alt var for seint. Då forstod omtrent alle si samtid.

Fire år seinare møttes vi to i London, eg på farten tilbake Norge, han flyktning frå Sverige, ny-utdanna ingeniør sidan sist. Godt, det var bruk for slike. Det kjendest fint å vere der ein var. Vår sjef som vi elska, Martin Linge, hadde vore ein av dei første som fall. Mest femti i avdelinga var gått bort seinare.

Diktaren Nordahl Grieg hadde hamna i England og hatt ein lang politisk veg å gå til han i eit britisk fly fall over Berlin. Frå han hang desse orda i lufta – «de beste blir alltid igjen»!
Men dei beste synest Afganistan er langt borte.

Les også

9.april -
Håp - tru -
Møte med norsk jøde -
Quo vadis, Vårt Land? -
Den drepende hjelpen -

Les også