Kommentar

Bildet: Al Freeman Jr. and James Whitmore in Black Like Me (1964)

John Howard Griffin var ein amerikansk journalist som i 1959 ville finne ut korleis det var å leve som svart mann i dei raseskilde Sørstatane. Han fekk hjelp til å gjere huda mørk nok til å bli oppfatta som afroamerikanar og reiste deretter omkring for å sjå kva konsekvensar dette fekk for han i dagleglivet. Erfaringane sine delte han først gjennom artiklar i bildebladet Sefia, som hadde støtta prosjektet, før dei kom i bokform i 1961 med tittelen «Black Like Me». Historia vart filmatisert i 1964, og same året kom boka på norsk med tittel som i overskrifta.

Snart seksti år seinare er rase og etnisk bakgrunn framleis ein sterk markør for identitet eller gruppetilhøyrsel, ikkje berre i USA, men også i dei fleste andre land. Det paradoksale er at antirasismen, ideologien som skulle hindre forskjellsbehandling pga rase, ved sin stadige pukking på diskriminering berre gjer oss meir fikserte på slike skilnader. I tillegg kjem at omfordeling og kvotering for å skape større likskap, sementerer medvitet om sosiale skilje og aukar gjensidig mistillit mellom folkegrupper.

Gjennom historia har både europearar og arabarar behandla afrikanarane nedlatande og dårleg. Men i vår tid har ein prøvd å gjere dette godt att ved å gi dei og andre minoritetar i vestlege land ekstra støtte og vern. Det meste både av godt og gale innan slike kulturelle trendar har sitt opphav i USA. Oppfatninga av Barack Obama som ein representant for og eit symbol på ei undertrykt gruppe som burde applauderast inn i Det kvite hus, er eitt av eksempla. Derfor har det blitt underkommunisert at Obama, om han ikkje er «neger, men kvit», iallfall, biologisk sett, er like mykje det eine som det andre. Oppdratt i hovudsak av sine kvite besteforeldre og i deira miljø, var han både då, og seinare gjennom studietida, nokså fargeblind, etnisk sett. Først med arbeid i Chicago og ekteskapet med Michelle Robinson derifrå, vart han knytt til det afroamerikanske miljøet. Som politikar har han vore om lag like mykje ein liberal intellektuell som ein talsmann for svartes interesser.

Men det er sjølvsagt ikkje slik han har blitt oppfatta. Både heime og ute var han «den første svarte presidenten», tiljubla av minoritetsgrupper og liberale som symbol på utviklinga mot det multikulturelle og fargerike «fellesskap». Ikkje minst var Thorbjørn Jagland eksponent for eit slikt syn, då han som leiar i Nobelkomiteen gav Obama fredsprisen alt i 2009, m.a. for hans vilje til «forsoning med muslimske land». At Obama då hadde vore president berre nokre månader, og at hans merittar så langt mest handla om ein tale i Kairo, hadde tydelegvis mindre å seie. Verre er det at hans tilskunding og støtte til opprør mot arabiske autokratar, har gitt like lite folkestyre, og mest like mykje død og øydelegging, som forgjengarens invasjonar gjorde. Underleg nok har ikkje dette hefta ved han, iallfall ikkje blant den mediale fortolkingseliten som legg premissane for opinionen. Obama er like populær sjølv om utanrikspolitikken hans har vore ein fiasko og den amerikanske statsgjelda er rekordhøg.

I si framifrå bok, «Hva truer Norge nå?«, stiller Helge Lurås spørsmål ved fleire eksempel på vestleg ønsketenking, m.a. den klippefaste trua på at innføring av vårt stemmeseteldemokrati på andre kontinent vil bane veg for fred og sivile rettar der. Men sjølv i våre eigne samfunn kom fred, rettsstat og sosiale, økonomiske og institusjonelle føresetnader på plass før det vart innført allmenn røysterett. I multietniske statar vil røystetal og resultat oftast spegle demografien og med det tvert om auke konfliktnivået mellom folkegruppene. Forlengjer ein dette resonnementet, er det mi slutning at med innvandring og meir ueinsarta befolkningssamansetjing, vil valkamp og politikk i endå større grad bli eit uforsonleg bikkjeslagsmål også her i Vesten. Det er kanskje det vi no har sett dei første teikn til i USA og tidlegare sett eksempel på også i Europa. Fleirkultur gir ikkje det lova, fargerike fellesskap, men verkar sterkt splittande; dessverre også på opphavleg samhald mellom innfødde. Det har fleire enn eg erfart, og det er også i tråd med Putnams funn. Då kan vi til slutt ende opp med kaos eller autoritære regime, som i mange land ser ut til å vere det einaste som kan halde etniske og sosiale motsetningar i sjakk, men då med makt.

Trua på at vi vestlege skal greie det resten av verda ikkje greier, nemleg å sameine multikultur med fridom, fred og folkestyre, er uttrykk for overmot, ja, beint fram for ein rasistisk tankegang om at vi er betre enn andre. Kulturen vår og samfunna våre er på mange område dét, men ikkje vår menneskelege natur.