Feature

Den sveitsiske skodespelaren Bruno Ganz døydde 16. februar i år, 77 år gamal, etter ein tids sjukdom. Med Ganz sin død, gjekk ein av dei aller største tyskspråklege scene- og filmkunstnarane ut av tida.

Bruno Ganz vart fødd i Zürich 22. mars 1941; far hans var sveitsisk fabrikkarbeidar og mor hans var norditaliensk – noko som gjorde at Ganz vaks opp som tospråkleg, i høgste grad eit pre for ein komande skodespelar. Han fekk tidleg sans for opphald på Thalias skrå breidder (debuterte som artist allereie i konfirmasjonsalderen); og takka vere ein venleg innstilt lysteknikar ved «Züricher Schauspielhauses», fekk han gratis adgang til dei forestilingane han var interessert i. Eit forhold som straks gir meg assosiasjonar til filmen «Cinema Paradiso», men la meg no ikkje snakke meg vekk!

Til mora si store sorg (som hadde skaffa han ein lærlingpost hjå ein malarmeister), hoppa Bruno av gymnaset kort tid før avsluttande eksamen, for å gi seg skodespeleriet i vold på heiltid. Så enkelt og problemfritt var det dog heller ikkje for Ganz, han jobba som bokseljar ved sidan av å ta kveldskurs på (det som i dag heiter) Kunsthøgskulen i Zürich. Og forsvaret ville naturleg nok ha Ganz innrullert; han slapp rett nok unna med dryge tre månadars rekrutteneste.

19 år gamal debuterte han på filmlerretet; i filmen «Der Herr mit der schwarzen Melone» (1960), spelte han kammertenar; året etter var han ivrig jazztilhengar i filmen «Chikita». Året etter flytta han til Vesttyskland og vart del av det vesle teaterensemblet ved «Junges Theater Göttingen», etter eit par års læretid her vart han tilsett i det Bremerske «Theater am Goetheplatz». Her traff han to viktige personar – regissørane Peter Zadek og Peter Stein. Saman med sistnemnde grunnla han «Schaubühne am Halleschen Ufer» i Berlin (1969). Dette vart eit arnested for ei ny retning innan tyskspråkleg teater; her fekk skodespelarane aktivt vere med i heile teaterprosessen, «alt» var gjenstand for debatt – frå manus og scenografi fram til den endelege framføringa. Med dette radikale (og høgst demokratiske!) synet på og praksisen av scenekunst, framstod «Schaubühne» etter kort tid som det viktigaste teateret i Tyskland. Og med gjesteopptredenar mellom anna i Storbritannia, spreidde ideen om det «demokratiske» teater seg også langt utover Tyskland sine grenser.

Trass stor suksess på teaterscena, gløymde ikkje Ganz filmlerretet.

I filmen «Der sanfte Lauf» frå 1967, spelte han si første hovudrolle. Parallelt gestalta han fleire hovudroller imellom anna Shakespeare-drama – «Hamlet» (1965 – ei rolle han også gjentok i 1982), «Macbeth» (1966) og «Measure for measure» (1967). Han spelte også Peer i Ibsen sitt vidkjende drama, dette i 1971. Utvalet spende breitt: Schiller, Brecht, Handke, Gorki, Bruno Strauβ, Goethe, Pinter (i «Le Retour» – hans siste teaterrolle, 2012) og Thomas Bernhard. I Bernhard fann han ein livslang ven – mellom anna dediserte Bernhard boka «The Hunting Party» med følgjande ord: «For Bruno Ganz, Who Else.»

Første gong Ganz vart nemnd i Storbritannia, var etter framføringa av Franz Wedekind sitt stykke «Spring awakening» på Aldwych Theatre i London. Året var 1965, og London Times skreiv følgjande om Ganz sin innsats i hovudrolla: «Bruno Ganz’ Moritz, med eit laust knytta slips og ditto lause gestar, framstod meir som opprøraren mot systemet, enn som offeret.»

I USA var det den franske filmregissøren Éric Rohmer, som først nemnde Ganz. I eit intervju med New York Times (1976), der Rohmer snakka om sin siste film – «Die Marquise von O…» (Ganz spelar den eine hovudrolla) – fortalde han mellom anna at han foretrakk tyske skodespelarar – dette av di dei var vane med store gestar, i motsetnad til til dømes dei franske, som var meir stillferdige, meir underfundige. Han held fram:

Eg bad skodespelarane om å studere det erotiske maleriet «Le Verrou» av Jean-Honoré Fragonard frå 1777. Bruno Ganz studerte det i ein dryg halvtime. Ein svært samvitsfull skodespelar.

Foto: imdb.com

Filmen vart ein stor suksess og bana veg for Ganz sitt internasjonale gjennombrot året etter.

The American Friend (1977)
Då den tyske regissøren Wim Wenders adapterte Patricia Highsmith si bok «Ripley’s game» til lerretet, valde han Dennis Hopper og Bruno Ganz til hovudrollene. For dei som kjenner Highsmith sine bøker, er «paranoia og klaustrofobi» kjende element. Så også i denne filmen, der Ganz spelar Jonathan Zimmermann, ein familiemann i midten av trevdeåra, som er innehavar av eit rammemakeri i Hamburg. Zimmermann vert diagnostisert med dødeleg leukemi, og slit med tankane på korleis familia hans (kone og ein liten son) skal kunne klare seg økonomisk når han går bort.

Dennis Hopper (som den kronisk kriminelle Tom Ripley), er involvert i kunstforfalsking, der han mellom anna (som «anerkjent» kunstkjennar) driv opp prisane på slike forfalskingar på kunstauksjonar. På ein slik auksjon møtest Zimmermann og Ripley, men Zimmermann vil ikkje helse på Ripley: «Eg har høyrt om deg,» seier han, og forlet lokalet. Ein fransk kriminell ved namn Raoul Minot (Gérard Blain) ber Ripley myrde ein rivaliserande gangster. Ripley avslår, men tipsar Minot om Zimmermann – som han har oppfatta lir av leukemi, og truleg ikkje har noko å tape. Zimmermann avslår først tilbodet, men Ripley forfalskar ein legerapport, som syner at Z sin sjukdom er langt meir alvorleg enn ein har trudd.

Dette fører til at Zimmermann, etter mange kvaler og somnlause stunder, takkar ja til det svært lønsame oppdraget, og han ufører drapet på Metrostasjonen i Paris.  Ripley kjem stadig oftare innom rammebutikken, han treng rammer til nye forfalskingar, og det oppstår ein form for venskap mellom dei to. Og då Minot oppsøkjer Ripley og fortel kor nøgd han var med Zimmermann, vert Ripley sjokkert då han høyrer at Minot vil bruke Z til eit nytt mord – denne gongen skal det utførast med garotte (streng) på eit hurtigtog. Livvakta til det nye offeret overmannar imidlertid Zimmermann, så å seie in flagranti, men Ripley (som inkognito er medpassasjer) grip inn, og saman myrdar dei både gangsteren OG livvakta.

Ripley ber Zimmermann å fortelje til Minot at han var åleine om «jobben»; han nektar også å ta imot halvparten av «the hit-money». Privat får imidlertid Zimmermann forklaringsproblem overfor kona si, Marianne (Lisa Kreuzer); han har tidlegare hevda at dei store pengesummane han har motteke, er belønning for at han har underkasta seg medisinske eksperiment i høve sjukdomen sin.

Ein gryande mistanke om at mafiaen er etter han (mellom anna mottek Z mystiske telefonoppringingar), vert stadfesta då Minot fortel han at leiligheita hans (M) i Paris nyleg vart bomba. Zimmermann flyttar inn i Ripley sin staselege villa; saman avventar dei der mafiaen sine hit-men. Ripley fortel også kameraten at epikrisene hans var forfalska. I dramatiske sluttscener eg ikkje vil røpe (sjå filmen sjølve!), avsluttar filmen med Ripley sin replikk: «We made it …, Jonathan. Be careful.»

Ganz samarbeidde med Wim Wenders også i filmane «Der Himmel über Berlin» (1987) og «In weiter Ferne, so nah!» (1993). Wenders var også produsent på andre filmar av Ganz.

I ein nekrolog over Ganz, skreiv Wenders m.a. følgjande:

There has never been an actor like Bruno Ganz. No one would come remotely to mind, if you’d be looking for a comparison. Who else could have enacted both a guardian angel and Adolf Hitler? That’s easily said, you think? Well, just try to imagine the courage, the inquiring spirit, the dedication and lack of vanity that were needed for these two extreme parts alone!

Her kan ein også lese om det mildt sagt eksplosive møtet mellom Hopper og Ganz. Fornøyeleg!

Messer im Kopf (1978)
I regi av Reinhard Hauff, og etter dreiebok av Peter Schneider, var den neste kassasuksessen Bruno Ganz var del av, den politiske thrilleren «Messer im Kopf». Tydeleg prega av «den tyske hausten» (1977); krisa som oppstod då terror-gruppa Rote Armee Fraktion (RAF) bytta ut banner, slagord, plakatar og demonstrasjonar med blodige bombeattentat, eksekusjonar av høgprofilerte politikarar og embedsmenn med meir, er denne filmen også bygd opp som ei filosofisk og eksistensiell gåte.

Filmen startar med at Bruno Ganz (som Berthold Hoffmann, bioingeniør, 35 år gamal) oppsøkjer eit nedleggjingsvarsla ungdomssenter; angiveleg for å treffe si (fråseparerte) kone. Då han kjem fram, pågår det store demonstrasjonar mot nedleggjinga, mykje politi er innkalla for å sikre lov og orden, men tumultane aukar, og ved eit mistak vert Hoffmann skoten i hovudet, og havnar i koma.

Då han vaknar opp, har han mista både hukommelse og dei fleste motoriske evner, mellom anna kan han verken gå eller gjere seg forstått muntleg. Politiet mistenker Bruno G for å vere ein terrorist, som under dekke av sin sivile jobb som bioingeniør, eigentleg har vore bakmann og «master mind» bak fleire terroraksjonar i Tyskland.

Etterkvart gjenerobrar han både hukommelse og motoriske ferdigheiter, men han held skjult at at hukommelsen vender tilbake – han freistar finne ut kva som eigentleg hende, og kvifor. Spelet mellom Ganz og mannen som skaut han – politimannen Schurig (spela av Udo Samet) – vert etterkvart hovudmotivet i filmen. Skuld kontra uskuld? Er det mogleg å definere dette eksakt? Også på metanivå (det politiske bakteppet) er problemstillinga i utgangspunktet svart/kvit. Men kven har eigentleg rett?

Både Hoffmann og Schurig gjennomgår ei metamorfose; til slutt vert dei så å seie sine eigne antiteser – i den siste replikken i filmen, seier Hoffmann til Schurig (medan han held ein pistol retta mot hovudet hans): «Ich bin du».

For folk som likar action, er denne filmen eit elendig valg, men for feinschmeckarar som elskar «gåter», som skattar det subtile og/eller det usagte, er filmen så å seie ein inntertiar.

På mange vis dekkjer filosofen/historikaren Hans Mommsen sitt omgrep «kumulativ radikalisering» den transformasjonen bioingeniøren gjennomgår. Og tematikken minner meg om forholdet mellom Nagel og Minutten i Hamsun sin fenomenale og mest gåtefulle roman: «Mysterier». Kven er eigentleg kven? Er dei rett og slett same person?

Bruno Ganz hadde personleg stor sans for RAF-rørsla (særleg for Ulrike Meinhof), men då dei gjekk frå ord til valdeleg gjerning, tok han sterk avstand frå dei.

Der Himmel über Berlin (1987) – og – In weiter Ferne, so nah! (1993)
Nok ein gong var Wim Wenders i regissørstolen, og nok ein gong skreiv Peter Handke dreieboka (han skreiv og regisserte også filmen «Die linkshändige Frau», 1977, der Ganz spelte hovudrolla som Bruno). Vi møter to englar, Damiel (Ganz) og Cassiel (Otto Sander) – begge har dei «valgt» udødelegheit, begge er dei skytsenglar (særleg over Berlin), begge er dømde til å vere usynlege observatørar.

Sjølv om dei ikkje kan gripe direkte inn i folk sine skjebner, kan dei implantere og innpode nytt mot, ny energi i dei. Dei er eksponentar for den reint sjelelege (kristne) kjærleiken – agape – sensuell, fysisk kjærleik – eros – er derimot utilgjengeleg for dei. For Damiel vert imidlertid saknet etter å ta del i livet til dei dødelege og deira kjensleverd så stort at han er villeg til å gi avkall på udødelegheita si. Direkte motivasjon for dette finn vi i den vakre trapesartisten Marion (Solveig Dommartin), som Damiel forelskar seg i.

Peter Falk, som på finurleg vis spelar «seg sjølv», bistår Damiel i denne metamorfosen. Han fortel og underviser Damiel i smått og stort om korleis det faktisk ER å vere menneske, å vere eit dødeleg vesen.
Denne filmen markerte Wenders sin «heimkomst» til Tyskland etter åtte år i USA. Filmen vart enormt populær, særleg i «kult-kretsar», og Wenders laga ein oppfølgjar i 1993 – «In weiter Ferne, so nah!»

I denne filmen møter vi først Cassiel, som er deprimert over at han kun kan trøyste folk «umedvite», men ikkje gripe direkte inn i skjebnene og problema deira. Hans einaste ven, Damiel, forlet (som nemnt) udødelegheita og vart vanleg menneske; no vurderer Cassiel det same, men klarer ikkje å bestemme seg.

Berlinmuren fell, og parallelt med den ramlar ei lita jente, Raissa, frå balkongen sin, på veg i den visse død, fleire etasjer under. Cassiel grip instinktivt inn, bokstaveleg tala, og ved å redde Raissa, har han også blitt eit menneske.
No går mennesket Cassiel rundt om i Berlin og observerar sine medmenneske. Han vert meir og meir deprimert over alt han ser; han finn at kjærleiken har forlatt folk flest; dei går rundt som var dei levande døde. Han møter sin gamle ven Damiel (Ganz), som har slått seg opp som innehavar av eit pizzabakeri, og kona hans Marion (Dommartin) – framleis gudbenåda trapesartist. Desse to gjer alt dei kan for å få Cassiel til å trivast som menneske, likevel – Cassiel finn seg ikkje til rette. Ein merkeleg, gåtefull og kynisk mann startar forfølgje Cassiel overalt – Emit Flesti (Willem Dafoe) – om ein les namnet baklengs, får ein orda «Time Itself». Cassiel vert heimlaus, han er ein fallen engel.
Men så reddar Cassiel forretningsmannen Tony Baker (Horst Buchholz) frå å verte drepen av mafiaen – og i takksemd gjer Baker Cassiel til sin partner. Imidlertid avslører C Tony si mørke fortid; den bestod av nasjonalsosialisme, pornografi og ei rekkje lysskye affærer, og han bestemmer seg for å hjelpe Tony ut av si kriminelle løpebane.

Saman med Damiel, Marion og Peter Falk (som også i denne filmen spelar «seg sjølv»), planlegg han å øydelegge Tony sin hemmelege underjordiske leir som befinn seg under Tempelhof lufthavn (i Berlin).
Slutten vil eg ikkje røpe, noko må eg trass i alt overlate til dykk! Ein «Hollywood»-versjon av «Himmel über Berlin, er «City of Angels» (1998) med Nicolas Cage og Meg Ryan i hovudrollene. Eg er ingen Hollywood-fan, og foreslår difor: Dropp å sjå denne!

Bruno Ganz med Den gyldne leopard utdelt på den 64de filmfestivalen i Locarno, Sveits, 11. august 2011. Foto: Jean-Christophe Bott/EPA/NTB Scanpix

Der Untergang (2004)
Rolla som Hitler i „Der Untergang“ gav endeleg Ganz den hyllest som verdsstjerne han lenge hadde fortent. I regi av Oliver Hirschbiegel (også kjend for sin biografiske spelefilm om Diana, prinsessa av Wales – «Diana», 2013), og med dreiebok av Bernd Eichinger (han var også produsent), pågjekk filminga i hovudsak i St. Petersburg («gamlebyen» i tidlegare Leningrad minner svært om Berlin anno 1945); førarbunkerscenene vart derimot spelt inn i München. Med eit budsjett på 13,5 millionar euro, var filmen den tredje dyraste filmen som nokon gong hadde blitt produsert i Tyskland på dette tidspunktet (etter «Das Boot», 1981 og «Die undendliche Geschichte», 1984 – begge i regi av Wolfgang Petersen).

Filmen opnar med at tre svært nervøse unge kvinner sit i eit venterom. Åstaden er Hitler sitt hovudkvarter «Wolfsschanze» i nærleiken av dagens Kętrzyn i Polen; kalenderen syner november 1942, og ei av kvinnene skal tiltre som Hitler sin nye sekretær.

Frå første scene av, møter vi ein Hitler ingen tidlegare hadde skildra. Ein høfleg og faderleg mann, som straks fekk roa ned den overmåte «stagestruck»-råka 22 år gamle Traudl Humps (året etter Traudl Junge) med nokre lune kommentarar.

Og her må to ting straks skytast inn.
For det første fekk regissøren massiv og internasjonal kritikk for å skildre Hitler som eit menneske (noko som fortel kor djupt og demonisert denne personen var – og framleis er), for det andre at Traudl Junge sjølv (ho levde til år 2002) var ein ikkje altfor objektiv referent (men ei viktig kjelde!) til Hitler spesielt, og krigen generelt.

På dette tidspunktet var Tyskland si krigslukke i ferd med å snu. Dei allierte vann tilbake stadig større territorier i Nord-Afrika, og på Austfronten var den 6. armé under general Paulus, omringa og innelåst i Stalingrad av russiske styrkar på alle kantar – utfallet der var gitt, sjølv om det ikkje vart offentleggjort før kapitulasjonen 2. februar 1943.
Vi følgjer ein stadig meir desperat «Führer» frå skanse til skanse, frå det eine krigsnederlaget etter det andre (mellom anna katastrofa i Kursk – verdas største panserslag – der russarane frå britane i detalj hadde fått oversendt dei tyske åtaksplanane, og førebudde seg deretter – (krypteringsmaskin), via invasjonane i Italia 3. september 1943 og i Normandie 6. juni -44, via «Stauffenberg»-attentatet 20. juli 1944, til han permanent flytta inn i førerbunkeren under rikskanselliet i Berlin 16. januar 1945, fram til sjølvmordet hans 30. april 1945.

Men vi ser også privatpersonen Hitler, som i vekevis trekkjer seg tilbake til sitt «alpeparadis» Berghof i Obersalzberg, der han i stadig aukande grad kun omgir seg av klakørar og «ufarlege» gjestar – her drøymer han framleis om «Der Endsieg» (sluttsigeren), her plagar han vitet av gjestane sine med endelause monologar, her ser han filmar (også amerikanske), gjerne to-tre på ein kveld/natt, her spelar han bowling på eiga bane i kjellaren, her et han kaker (han var heile livet ein kakemons), her vert han sprøyta full av ulike medikament (heile 80 daglege preparat på slutten av livet) – alle meir eller mindre «vitskaplege» framstilte av livlegen hans, Theodor Morell, ein av mange i Hitler sin næraste krets som vart mangemillionær.

Ganz hadde studert Hitler i fire månadar før innspelinga starta. Og ryktet hans som ein reflekterande, karismatisk og teknisk genial sceneskodespelar vart ikkje gjort til skamme. Han framstiller ein Hitler med kakesmular i barten, med dei karakteristiske «tics» (mellom anna på måten han heile tida måtte korrigere sideskillen sin), med frådande raseriutbrot og med ditto apatisk oppgittheit. Vi møter (så å seie) alle nazi-notabilitetane og dei høgste militære leiarane, vi ser dei alle verte som livredde smågutar i møte med Hitler; ingen tør seie han imot, ingen tør korrigere.

Vi møter og Eva Braun, denne merkelege figuren som bokstaveleg tala via livet sitt til den 23 år eldre Adolf (for særskilt interesserte tilrår eg biografien til Heike B. Görtemaker – «Eva Braun. Leben mit Hitler») – og midt oppe i alt kaoset i bunkeren, også dei to sekretærane Gerda Christian og Traudl Junge. Filmen vart i 2005 nominert til Oscar som beste utanlandske film.

Ulrich Mattes. (IMDb)

Litt off the record, eg støytte tilfeldig på mannen som spelar Goebbels i filmen, Ulrich Matthes; vi kom i prat, og tilbragte ein heil kveld saman. Ikkje spor av snobberi hjå den mannen! Sjekk ut filmografien hans, her finn ein høgdepunkt på høgdepunkt!!

Eg støytte og på Bruno Ganz sjølv ein gong. I Tiergarten, Berlin sin største park (også Europa sin største hovudstadspark) skrådde han inn like framfor meg, våren 2012. Eg heldt respektfull avstand, han hadde det slett ikkje travelt – med hendene på ryggen – tydeleg i kontemplativt modus – var det vel heller spankulerte han gjorde; fleire av dei som møtte han drog tydeleg kjensel på mannen, men dei let han vere i fred, blanda seg ikkje. Tyskarar (flest) er heldigvis kjemisk frie for paparazzi-genet.

Eg reknar elles med at dei fleste av dykk filminteresserte, som framleis er med meg i lesinga, allereie kjenner «Der Untergang». Det er likevel ein film ein kan sjå fleire gonger. Og ein gong til! Eg veit ikkje kor mange eksemplar eg har kjøpt og gjeve vekk i bursdagspresangar og liknande!

In Zeiten des abnehmenden Lichts (2017)
Den femte (og siste) filmen eg har lyst til å kommentere, er Matti Geschonneck (regi) sin «In Zeiten des abnehmenden Lichts». Her møter vi den pensjonerte (og prominente) Wilhelm Powileit (Ganz), høgstståande medlem av Partiet, og glødande stalinist. Powileit skal feire – eller heller: han skal feirast! – på sin nittiårsdag, ein haustdag 1989. Muren står framleis, men den smuldrar sakte opp – og dette er hovudmotivet, sjølve hovudtemaet for filmen: Ei epoke er forbi, ei ny bryt seg fram i ruinane av den gamle.
«Send grønsakene til kyrkjegarden,» seier den kyniske nittiåringen, kvar gong han får nye blomar på døra. «Eg har nok blekk frå før,» er kommentaren då han vert overrakt ei høg statleg medalje.
Etterkomarane til Powileit er (ikkje uventa, i alle fall for dramaturgien si skuld!) spreidde over heile det politiske spekteret. Ein soneson er i ferd med å forlate Austberlin illegalt, eine døtra til Powileit er alkoholikar av tiande grad, stesonen freistar halde Stalin-fana høgt – det er i det heile eit virvar av ulike konstellasjonar og politiske tilhøyrigheiter.

Staffasjen og kosmetikken knytta til utopien om kommunistsamfunnet er naturlegvis også eit viktig element. Dei meir eller mindre lunkne partitoppane (som ser kvar vinden bles), stiller med sine innøvde og vante klisjear; ei «Patentbrigade» (eit kollektiv beståande av industriarbeidarar eller bønder) gir sin hyllest, det same gjer ei «Pioniergruppe» (https://de.wikipedia.org/wiki/Pionierorganisation_Ernst_Th%C3%A4lmann), ein organisasjon for born/unge. Dei framfører ein sovjetisk partisansong, rett nok ein smule falskt.
Undervegs renn alkoholen i strie straumar; noko som gjer debattane stadig heitare, stadig meir kompromisslause.
Slutten vil eg ikkje røpe, men etter mi meining er denne filmen det beste ettermæle Bruno Ganz kunne ha gitt oss. Sjølv om han året etter også gjer ei fenomenal rolle som Verge i Lars von Triers «The House That Jack Built», står likevel rolla hans som Wilhelm Powileit fjellstøtt.
Totalt var han medvirkande i alt 93 spelefilmar, deriblant må nemnast «The boys from Brazil» (kven hugsar ikkje den, som er er fødde før 1970!!), han spelte ein tidlegare Stasi-spion i «Unknown» (Liam Neeson i hovudrolla), og sist – men ikkje minst! – for oss nordmenn ekstra interessant, spelte han serbisk mafiaboss i Hans Petter Molans sin film «Kraftidioten», 2014 (med Stellan Skarsgård i hovudrolla).

Utmerkelsar
Ikkje uventa mottok Bruno Ganz ei lang rekkje utmerkelsar. Den kanskje gjevaste, den såkalla Iffland-Ring, vart han tildelt i 1996. Dette er ein ring som vart kreert av skodespelaren August Wilhelm Iffland (1759-1814), og ringen skulle følgje ein særskilt utvald representant for yrket («den jeweils bedeutendsten und würdigsten Bühnenkünstler des deutschsprachigen Theaters») – og sendt vidare testamentarisk frå ein eigar til neste.
Ganz overtok ringen frå austerrikaren Josef Meinrad i 1996, og han gav den vidare til den tyske skodespelaren Jens Harzer.
https://de.wikipedia.org/wiki/Iffland-Ring
Heile 37 øvrige utmerkelsar vart Ganz til del. Desse kan de finne oversikt over på https://de.wikipedia.org/wiki/Bruno_Ganz
Eg lar Wim Wenders få siste ordet:
«Rarely has an actor spoken so distinctly like him – whether it was in German, French, English or Italian, or even in his very own Swiss-German. […] You turned some of us into better directors, Bruno, but you made all of us better viewers, dreamers and fellow humans.»

Håvard Hedde har ansvaret for biletet av minneplakaten på Dussmann Kulturhaus i Friedrichstrasse. Foto: Håvard Hedde

Håvard Hedde er document.nos mann i Berlin. Kvar tredje fredag i måneden framover vil han dele av sin kunnskap om tyskspråkleg film.

Les også

Les også