Sakset/Fra hofta

Tysdag, 3. januar viste NRK første programmet i serien Flukt. I følgje førehandsomtalen vil Flukt gi eit innblikk i kvardagen til nokre av dei som flyktar, for bak kvart tal skjuler det seg ei historie.

Film og fjernsyn er framifrå medium til slik formidling og gjer at sjåarane lett identifiserer seg med og får sympati med personane på skjermen. Men desse følelsane kan bli så sterke at vidare og meir langsiktige perspektiv kjem i bakgrunnen eller blir heilt neglisjerte, slik Kai Sørlander alt for ti år sidan viste oss i kronikken «De to fronter i indvandringsdebatten». No går det fram av programomtalen at vi i tredje episode, Kampen, også skal få møte talsmenn for slike motførestellingar, men det ser dessverre ut for at det berre gjeld dei som lettast kan framstillast som ekstremistar.

Det talte eller skrivne ord er nødvendig for både djupare tankegang og vekting av ulike omsyn, men gjev ingen garanti for at dette blir resultatet. For vel eit år sidan gav Spartacus forlag ut ei bok med same tittel som den aktuelle fjernsynsserien. Ho vart kåra til ei av årets vakraste bøker i 2015 og til «Årets gullbok 2016». Dei fleste bidragsytarane er journalistar tilsette i Dagsavisen, Dagbladet, Aftenposten og NRK, men også nokre sjølvstendige forfattarar. I forordet med overskrifta «Hvorfor» seier forleggar Nordanger dette om føremålet med boka:

«Boka åpner med Frode Gryttens kraftfulle dikt Tusenar seglar igjen, der vi utfordres til å få øye på personene i mylderet og lytte til deres stemmer. Med sine 22 portretter av mennesker som av forskjellige grunner har måttet rømme sitt hjemsted, håper vi FLUKT vil bidra til nettopp det.»

Også synsstaden er såleis den same som i fjernsynsserien. Sjølvsagt treng vi eit ope auga for at det handlar om menneske og syn for kor sårbare vi er når sivilsamfunnet bryt saman, matforsyninga sviktar og røming frå redselen synest å vere einaste utveg. Men denne synsvinkelen er ikkje mangelvare i media, der innslag om personar på flukt frå utbomba byar lettare let seg illustrere enn komplekse årsaker og konsekvensar. Kasuistikkar er likevel viktige fordi dei gjeld menneske, men innan både medisin og media må behandlinga skje på ein solid kunnskapsbase om ein skal unngå reint kvakksalveri. Einskilde eksempel gjev heller ikkje grunnlag for å trekkje generelle konklusjonar, enten ein er seg dette bevisst eller det skjer meir automatisk.

Etterordet i denne boka er skrive av generalsekretær i Flyktninghjelpa, Jan Egeland, som seier at vi treng desse forteljingane for å vite kven flyktningane er. Men gir eigentleg boka svar på kven dagens flyktningar er når mange av historiene faktisk høyrer historia til. Fem av dei handlar nemleg om nordmenn eller jødar på flukt under Den andre verdskrigen, éi er frå tiåret etter, åtte gjeld flukt, stort sett på 1980-talet, frå Vietnam, Kambodsja, Chile, Irak og Bosnia og berre fem er frå dei siste ti åra. Tre av desse igjen gjeld krigsflyktningar frå Syria i 2013 og då står berre to aktuelle att, éi om ein menneskerettsadvokat frå Iran og éi om ein fribyforfattar frå Syria, som begge var personleg forfylgde etter definisjonen i FNs flyktningkonvensjon. Og sjølv dette er ein mellomstatleg avtale som gjev rettar, men ingen plikter, til statar og ikkje til personar, slik det går fram av omtalen på Wikipedia. Hanne Sophie Greves eitt år gamle kronikk i Aftenposten er også særs klar på dette punktet.

Noko anna er at dei aller fleste krigsflyktningar også treng vern og omsorg for kortare eller lengre tid. Det gjaldt Reidar Nielsen, omtalt i boka, som saman med familien vart tvangsevakuert i 1944 frå Sørøya i Finnmark til trygge Kråkerøy ved Fredrikstad, slik det i dag gjeld for millionar av syrarar, som siste åra har rømt til tryggare stader i heimlandet. Andre krigsflyktningar har fått opphald i nabolanda, nordmenn i Sverige under krigen og no syrarar i Jordan, Libanon, Irak og Tyrkia. Tidlegare har slikt vern i nærområda også vore tilrådd av FNs høgkommissær for flyktningar, fordi dette skaper press mot dei krigførande partane for fredsslutning og gjer påfylgjande retur til heimlandet lettare. For to månader sidan kom det derimot ei sterk oppmoding frå FN om å gje også krigsflyktningar same rett til asyl som dei personleg forfylgde. Det har vi her til lands praktisert i mange år. Sylo Taraku har i boka «Innvandringsrealisme» skildra korleis flyktningstatus har blitt gitt til stadig fleire grupper, både av EMD, EU, norske lovgjevarar, utflytande praksis og Høgkommissæren. Om sistnemnde skriv han: «UNHCR kommer ikke langt med løsning av flyktningkriser dersom de anser nesten bare nordeuropeiske land som trygge.»

Det er innvandringsliberalistane og stortingsfleirtalet som mest effektivt har underminert viljen til å gje mellombels vern til krigsflyktningar, iallfall hos dei som følgjer litt med. I 1993 fekk 12.000 personar frå Bosnia kollektivt opphald i Noreg. Sjølv om krigen der tok slutt med Dayton-avtalen berre to år seinare, vart ingen sende heim att mot sin vilje. Leo Ajkic, programleier for NRK-serien, var blant desse bosniarane, og flyktninghistoria hans er også omtalt i boka «Flukt». Foreldra hans var sekulære, men faren hadde muslimsk bakgrunn og namn, medan mora var kroat. Ho rømde difor først til Kroatia med barna, og dei kom derifrå i 1994 etter at familiefaren hadde fått opphald i Noreg tidlegare dette året. Sjølv om dei sekulære, velutdanna og urbane bosniarane har greidd seg godt i Noreg, skapte manglande retur ein uheldig, for ikkje å seie farleg presedens.

Så seint som i juni i år bestemte fleirtalet i Stortinget at tre års lovleg opphald framleis skal gje grunnlag for varig opphaldsløyve og seinare statsborgarskap, uavhengig av om det etter desse tre åra skulle bli trygt å reise attende til heimlandet. Ein så liberal og lite berekraftig praksis kan norske politikarar berre skilte med så lenge andre land vaktar grensene for dei. Målet bør difor framleis vere at krigsflyktningar skal repatrierast. Sjølv ikkje syriske byar er jamt over så øydelagde som dei aller fleste store byane var i Tyskland i 1945. 1,3% av befolkninga i Syria er drepne i krigen. Det er uhyggeleg mange, men likevel «berre» ein firedel av Tysklands tap på 6%. Tyskland miste også store landområde i krigen og tok i mot minst 12 millionar flyktningar frå desse territoria. Likevel kom landet relativt raskt på fote igjen. Det viser at sjølv frå år null er det muleg å atterreise sitt land viss viljen og evna er til stades.

Det såkalla «kraftige» diktet til Grytten, som boka FLUKT startar med, inneheld m.a. desse strofene:

«eg er ho som sit midt i båten
på styrbord side med ein gut på fanget
eg er ho du sleppte bomber i hovudet på i 2011,
og som du no vegrar deg for å hjelpe

eg er ho du aldri vil innvilge eit morgongry

eg er han som du vurderer om du skal plukke opp

fordi du er redd eg skal rasere kommuneøkonomien

eg er ho som er nummer 3239 i statistikken din

eg er kvinna som blir kutta opp av
grensemaskinpistolen»

Kommentarar er unødvendige, bortsett frå eit spørsmål om kva ansvar kvar einskild av oss måtte ha for Noregs krig mot Libya. Den starta som kjent 19. februar 2011 etter at Jonas Gahr Støre tok ein ringerunde til partileiarane og fekk aksept for det han og Jens Stoltenberg hadde blitt samde om nokre timar tidlegare. Det høyrer også med til historia at ein av dei som ivra mest for denne bombinga, nettopp var Jan Egeland, slik det går fram av oppslaget 29.12.16 på Facebook-sida til Terje Tvedt. For imøtegåing av Egeland sitt siste grenselause utspel, viser eg til Hjerpset-Østlies innlegg «Murer mot manglende magemål» på HRS.