Kommentar

Putin-Medvedevs rokade om statsminister og presidentstolen og det vi no har sett av omfattande valfusk og politibrutalitet mot demonstrantar er berre siste kapittel i soga om eit Russland på god veg bort frå det demokratiske sporet. Det er derfor med undring vi har sett at den norske regjeringa nett no ønskjer eit tettare militært samarbeid.

I februar i år uttalte statsråd Grete Faremo at Noreg ønskjer eit ”tett” militært samarbeid med Putins Russland. Ønskjer vi verkeleg det? Og er det klokt av den norske forsvarssjefen no i haust å så og seie gå god for Russland som ein trygg nabo?

Få dagar etter at Putin erklærte at han på ny stiller som presidentkandidat i det som av mange blir sett på som eit endeleg prov på at Russland si demokratiske utvikling har mislukkast er den norske forsvarssjefen i Moskva. Han friskmelder Russland og ser ingen mørke skyer. Nei, i staden annonserar han meir norsk-russisk militært samarbeid. I Noreg var det ingen kritiske reaksjonar.

Debatten om vårt tilhøve til Russland er i realiteten ikkje eksisterande. Det er ille fordi det er ein debatt vi treng om kvar Norge skal plassere seg i høve til Russland og ikkje minst til Europa og USA.

Knebla opposisjon

Opposisjon slepp ikkje til i Russland. Dei få som finst blir truga, hundsa og fengsla – om nødvendig. Fleire sentrale opposisjonspolitikarar var stengd ute frå valet på nytt parlament (Duma) no i desember. 26 vart arresterte under ein fredleg demonstrasjon i Moskva 4 oktober. Folkets Fridomsparti fekk ikkje godkjenning for å stille lister, og ei rekke opposisjonspolitikarar oppmoda til boikott av valet 4 desember. Dette er berre døme på nokre av overgrepa som skjer i Putins regime. Putins parti og regjering kontrollerer heile prosessen for å registrere nye politiske parti til korleis dei kan bli finansierte og til kven som kan stille som kandidatar.

Etter valet på nasjonalforsamlinga nokre veker seinare var konklusjonane frå Vesten samstemte. Valet var ein skandale. Fleire parti og kandidatar blei for det første hindra i å stille til val. Valkampen var prega av massivt mediemonopol for Putins parti og sjølve valdagen var prega av valfusk.
OSCE sine valobservatørar rapportert at av dei 115 vallokala dei observerte fann dei feil i teljinga på 35 stader. På 34 stader karakteriserer dei teljinga som ”bad or very bad”. I 17 tilfeller rapporterer dei om rein valfusk (ballot-box stuffing), og i 17 tilfeller blei observatørane nekta tilgang og i 7 tilfeller blei dei regelrett kasta ut. Den uavhengige russiske organisasjonen Golos som analyserte og monitorerte valet konkluderte med at Putins parti, Det sameinte Russland ”vann ved hjelp av fusk”. Russland er no eit autokrati, ein slag politistat med einsretting i media, rettssystem og politikk.

Putins retur til presidentstolen for sin tredje og deretter truleg fjerde periode er det endelege teiknet på at Russland 20 år etter Sovjetunionens fall ikkje har klart å endre sin politiske modell. Landet er sentralstyrt, korrupt og det sivile samfunn er veikt. Rettstryggleiken er ein skam. Politi og domstolar er ikkje frie. Desse institusjonane er der for styresmaktene, ikkje for folket.

Men noko er i ferd med å skje. Sjølv om mange motkandidatar til Putin blir hindra i å stille, og sjølv om media var i Putin si lomme og sjølv om valfusk ser ut til å vere omfattande så gjekk Putins parti Det sameinte Russland kraftig tilbake til under 50 prosent – frå 64 ved førre parlamentsval. Observatører meiner det reelle resultatet for Putins parti var 15-20 prosent under dette (The Economist). I Putins eigen valkrets skal han berre ha fått ein 23 prosent.

Mange meiner at den trass alt kraftige tilbakegangen for Putins parti denne gongen skuldast folk ikkje likar at den politiske leiarskapen i landet blir avgjort mellom to menn som byter stoler mellom seg. Folk er ikkje dumme. Og denne gongen får mange alternativ informasjon på internett.

Den russiske organisasjonen Golos som samla informasjon om valfusk og som publiserte desse på internett blei kraftig angripen av president Putin før og etter valet og hengt ut som ein judas.

Mange har meint at Putin aldri frivillig ville gi frå seg makta. No blir han truleg ein av Russland sine herskarar gjennom tidene som vil sitje lengst ved makta. Under Putin har stridsvognene rulla inn i vesle Georgia, vi har sett massivt hackerangrep på eit enda mindre Estland; Ukrainas president er forgifta, russiske aviser er stengt, journalistar myrda, opposisjonspolitikarar fengsla og demonstrantar banka opp.

Ein av dei gamle vitsane om Sovjet og dei elendige levekåra var – jamen, vi har då sosialisme! I dag kan dei seie: – jamen vi har då demokrati. Dei ytre teikna er der, men det er ikkje nok. Russland har det mange kallar demokratiske institusjonar utan demokratisk fridom. Andre har kalla det ”styrt demokrati”. Ein rådgjevar til Putin skrytte nyleg av Bresjnev, og mange talar no om ei bresjnevisering av Putin (Wall Street Journal).

Militære i gatene

Helga etter valdagen fann det stad store demonstrasjonane i meir enn 60 byar mot Putin og det folk meinte var valfusk. Sidan har det vore daglege demonstrasjonar mange stader som politiet ofte brutalt har slått ned på. Ein 1200 er pågripne rapporterer Financial Times. Demonstrantane krev nyval, ikkje mindre.

Kreml sette også inn militære styrkar i Moskva i samband med demonstrasjonane. Det er ikkje meldt om samanstøyt mellom demonstrantar og dei militære, men at Putin går til det steg å mobilisere militære styrkar i fall dei trengs mot dei politiske motstandarane i gatene er teikn desperasjon eller berre ein brutal logikk.

Putin har ikkje fått slik motstand før. The Economist spekulerer i at Putin no i ein slik trengd situasjon framfor neste års presidentval i mars kan bli aggressiv. Det kan enten gå ut over den liberale og demokratiske eliten eller kanskje eit lite naboland i Kaukasus eller Aust-Europa — igjen.

Dette er ein mann som no ønskjer seg ein fiende. Mange mektige folk og institusjonar i Russland veit dei treng Putin for å sikre sine interesser. Det er dette militære Noreg no skal samarbeide tettare med i tida som kjem.

Liten norsk interesse

Den norske interessa for Russland har trass dette vore overraskande liten når no så mykje står på spel hos vår store nabo i Aust. Dei siste politiske signala frå Kreml blir referert i Noreg og no dei siste demonstrasjonane, men få går inn i på ein analyse. Vågar dei ikkje? Debatten om meir forsvarssamarbeid blei knapt referert i det heile. Berre Dagsrevyen hadde ein kort reportasje. Aftenposten og VG har ikkje tatt i saka. Og NRK sin reportasje var utan kritiske spørsmål og kommentarar.

Dersom ein samanliknar dette med korleis den arabiske våren blir dekt i norske medier, eller den amerikanske presidentvalkampen er det ein interessant og stor skilnad. Det står om det same, om demokrati og fridom.

Bak denne vesle saka om forsvarssamarbeid med Russland ligg eit stort spørsmål. Dersom det er slik at Noreg ikkje heilt kan lite på Nato i framtidige konfliktar med Russland i nordområda, er då alternativet å sikre seg gjennom eit tettare samarbeid med russarane? Men om Russland blir mindre demokratisk og ikkje meir, og om Russland blir i mindre grad ein rettsstat og ikkje meir, kva betyr det for den strategien regjeringa ser ut til å følgje?

Nytt tillitsnivå?

Dette er bakteppet når no Noreg skal styrkje det militære samarbeidet med Russland. Vi skal i framtida utveksle personell og avdelingar og etter kvart kunne delta på militærøvingar. Dette er ikkje heilt nytt, men no skal det bli meir. Forsvarssjefen forklarer dette nye militære samarbeidet med Russland som et svar på ”de lange linjene og strategiske forhold” utan at det blir sagt meir om kva denne strategien går ut på.

Når generalen blir spurt av NRKs reportar om han meiner vi ”befinner oss på et nytt tillitsnivå” i dag samanlikna med 20 år sidan, stadfestar forsvarssjefen dette med stor entusiasme og utan atterhald.

Det kan vere forstandig å ha eit visst militært samarbeid med Russland. Likevel, er det klokt at vesle Noreg skal utvikle et stadig tettare militært samarbeid med Russland på eiga hand? Og, er det grunn til å gå god for Russland utan atterhald, slik Forsvarssjefen gjer det?

Er vi verkeleg på eit nytt ”tillitsnivå”? Mykje er forskjellig no, men tilliten til Kreml er det så som så med?

Det spesielle med eit styrka forsvarssamarbeidet mellom Noreg og Russland er at det er bilateralt, det vil seie det er eit samarbeid mellom Noreg og Russland aleine og ikkje innanfor ramen av Nato eller i samarbeid med andre land.

Russland har vist over lang tid at dei har vilje og evne til å bruke energiresursane sine til å sikre seg innflytelse internasjonalt, ja til rein utpressing i somme høve (de hugsar kanskje dei stengde gassleveransane til Ukraine i januar 200?). Alle veit at dei store energiselskapa i Russland som Gazprom og Rosneft er Kremls sine lange armer.

Dei seinaste åra har deira interesse i nordområda og dei store energiresursane der auka. Det er ikkje rart, men det stiller Noreg framfor ein vanskeleg situasjon: Eit autoritært og ekspansivt Russland i nordområda side om side med Noreg.

Med dette som bakteppe er det underleg at Noreg innleier eit sterkare militært samarbeid med Russland utan at dette vekkjer større debatt. Ikkje berre det, men Forsvarssjefen som nyleg var i Russland bruker høve til å gi Russland ein strålande attest og legg samarbeidet fram som ein del av eit strategisk og langsiktig perspektiv.

”Tett samarbeid”?

Og kvar er forsvarsministeren i dette? Statsråd Grete Faremo tok i mot den russiske forsvarssjefen i februar i år der dei blei einige om å utvikle det bilaterale samarbeidet, men utan at det er klart kva som er basis for dette. Pressemeldinga frå FD lyder slik. ”Ønsker tett samarbeid med Russland” (mi uth.) ”Tett” er eit sterkt adjektiv. Ønskjer vi verkeleg ”tett” militært samarbeid med Putins Russland?

Det ville vere klokt om vi fekk ein debatt om kva strategisk perspektiv vi her snakkar om. Det store spørsmålet er dette: Når Russland blir stadig meir ambisiøs som stormakt, rustar opp militæret og glid over mot det autoritære – er det ikkje då klokt nettopp i nordområda med sin strategiske og økonomiske posisjon ikkje å styrke det bilaterale samarbeidet, men i det minste sikre det multilateralt gjennom Nato eventuelt saman med land som Danmark, Canada og USA?

Det har vore Noregs rolle i lang tid å legge til rette for meir kontakt mellom Nato og Russland. Kva er nytt? Nato er mindre interessert i Nordområda etter den kalde krigen. USA vender seg mot Asia. Men skal konsekvensen vere at Noreg på eiga hand skal utvikle eit tettare samarbeid med Russland?

Kva val har eigentleg Noreg? USA er utan tvil den største garantisten for Noreg for tryggleiken i nord, ja, truleg stadig viktigare sidan Nato er svekka og Europa i krise. Men sjølv USA har nok å ta seg til og dårlig råd. Dessutan har den raudgrøne regjeringa med meiningseliten på slep (eller omvendt) i lengre tid vist at dei ønskjer større avstand til USA politisk. Dette har vi gjort samstundes som vi har sagt nei til samarbeidet (medlemsskap) i EU. Og viktige land som Canada har sine interesser på andre sida av polhavet.

Det strategiske biletet sidan 90-talet er dette at Noreg ser ut til å plassere seg politisk på større avstand frå både Europa og USA. Norsk innsats i Afghanistan og Libya bøter noko på dette.

Noreg som sa nei til EU skulle for å sikre sine tryggingsinteresser knytte seg sterkare til USA, sikre ein sterkare forsvarsevne og til sist stille opp med bidrag i internasjonale operasjonar for slik å sikre at ein sjølv kan få hjelp ein dag det trengs.

Dette har berre delvis skjedd. Serleg i høve til USA kunne forholdet vore langt betre. Fleire rapportar frå den amerikanske ambassaden fortelt oss at USAs utanriksleiing er urolege for Norge og serleg den raudgrøne regjeringa. Dei er ”naive og lite hjelpsomme”. «Om dette ikke kontrolleres, kan det true selv våre næreste bånd til Norge (sikkerhetstjeneste og militært samarbeid)», skriv Aftenposten (14.12.2010)

USA synes dessutan at Noregs politikk vis a vis Russland i Nordområda er rein ”ønsketekning”, skal vi tru Wikileaks (Aftenposten 17.12.10), og omfattar truleg nettopp dette ”tette” samarbeidet med det russiske militæret.

Dokument frå Wikileaks syner likevel at Stoltenbergregjeringa faktisk er langt meir nervøs for Russland enn det dei gir inntrykk av offisielt. I ikkje-offentlege samtalar med amerikanarane seier altså Noreg at dei er redde for Russland og at dette styrkjer den ”strategiske dialogen” mellom Noreg og USA slik den amerikanske ambassaden ser det (Wikileaks).

Til sist, dersom Noreg utanfor EU og i eit svekka Nato blir ståande meir aleine enn før vis a vis eit meir offensivt Russland i nord, må ikkje vi heller sende fregattane våre nordover i staden for å sende dei til Afrikas Horn? Og skulle ikkje regjeringa straks byrje førebu veljarane på at vi treng nye ubåtar i milliardklassen om 10 år? Ubåtane er truleg vårt beste invasjonsvern.

Men då må ein våge å seie ting slik det er. Om ein ”friskmelder” Russlands styresett og innleier eit ”tett” forsvarssamarbeid vil veljarane lure på kvifor vi skal byggje nye ubåtar.

Norsk plassering

Vi er dermed i ein paradoksal situasjon der regjeringa ser ut til å søkje større avstand til USA men styrkjer banda til Russland, medan uoffisielt søkjer ein seg mot USA og fryktar Russland.

Det er eit pussig fenomen i Noreg at alle diskusjonar som handlar om forhold sør for oss – frå EU til Afghanistan og Midt-Austen får massiv plass i ordskiftet medan diskusjonar om alt som skjer nord for oss (skal vi seie nord for Sinsen?) finn stad berre på eit og anna seminar.

Ein norsk forsvarsminister for første gong på besøk i Moskva no i haust var ei stor sak men typisk nok var det i det store og heile taust. Besøket var ikkje omtalt i verken Aftenposten eller VG.

Vi forstår at Noregs situasjon som lite land tett på Barentshavet er ei utfordring, men det minste vi må forvente er ein open, ærleg og realistisk diskusjonar om slike fundamentale tryggingspolitiske spørsmål for Noreg.

Les også

-
-
-