Sidan før jul har Herøy hatt to akuttmottak med til saman to hundre asylsøkjarar, halvparten av dei på Runde, øya eg kjem frå. Men desse gruppene flyttar no til meir permanente bustader. Derimot har Hero Norge pussa opp eit eldre hotell i sentrum av Fosnavåg for førti einslege, mindreårige asylsøkjarar. Sist veke kom dei første tenåringane til mottaket. I tillegg til desse førti har Hero opsjon på tjue til om det trengs.

I kommunen er det mange som vil vere snille og hjelpsame. Jenter og kvinner i alle aldrar har samla inn klede og utstyr i store mengder, både til dei asylsøkjarane som har vore her og til dei nye som no kjem. Dette er grundig omtalt i lokalavisa, og somme hjelparar har også lagt ut meldingar på Facebook med smilefjes og rosa hjarte. Det har resultert i hundre «likes» og velvillige kommentarar, dei aller fleste, kring 90%, frå andre kvinner. Det er nok «omsorgsgenet» deira som slår ut i full blom. Eg tenkte det kunne vere bra med eit vidare perspektiv, og viste på ei av FB-sidene til den reflekterte kommentaren som politisk redaktør i VG, Hanne Skartveit, skreiv 13. februar om «Barna Norge ikke kan ta imot».

Dette var sikkert ikkje det luraste eg har gjort, og eg fekk nok som fortent. Ein av lesarane, rett nok ein mann, reagerte og tok meg i skule med orda: «Kva har formørka sinnet ditt? Eg har lese det du skriv i aviser og elles. Ikkje mykje empati å spore, synest eg. Med det meiner eg å skjøne at eit blå-brunt parti som FrP er det som fangar deg politisk.» Eg måtte berre sanne salig Ibsens ord frå Peer Gynt: «Det fikk Fanden fordi han var dum og ikke beregnet sitt publikum».

ANNONSE

macedon.border.feb.2016
Foto: Den som har hang til sentimentalitet vil finne mye «stoff» i dagens nyhetsreportasjer, og ikke minst bilder. Her fra grensen mot Makedonia.

Slik karakteristikk må eg sjølvsagt tole. Eg kan også vanlegvis svare for meg, men om svara går inn, er eg slett ikkje sikker på, for sendar og mottakar er ikkje nødvendigvis på same bølgjelengde. Sendingar på bølgjelengda «fornuft» blir ikkje oppfatta og forstått når mottakaren er innstilt på «kjensler». I nære, personlege relasjonar har følelsar svært mykje å seie, sjølv om både eg og ein venn syntest det vart i meste laget då vi på eit ekteskapskurs i regi av Marriage Encounter skulle svare på spørsmålet: «Kva føler du når du føler slik som du føler no?»

Men i vår tid skal vi vise våre kjensler også i det offentlege rom, noko som no lettast skjer på FB. Ein av dei mest innsiktsfulle kritikkane av dette offentlege føleriet har den britiske psykiateren Anthony Daniels, som skriv under pseudonymet Theodore Dalrymple, gitt i boka «Spoilt Rotten: The Toxic Cult of Sentimentality». Sjølv kjenner eg innhaldet berre frå ein lengre artikkel, «Farlig føleri» av Eirik A. Steenhoff, publisert i Vårt Land 19.05.14. I følgje han seier Dalrymple m.a. dette:

Sentimentalitet er eit uttrykk for følelse utan dømmekraft, kostnader og krav. Som offentleg blir den direkte farleg. Han er i open konflikt med fornufta og trumfar rasjonelle argument, fordi det er meir tiltrekkjande å føle enn å tenkje. Rasjonalitet blir sett på som kaldt og utan medkjensle, medan kjensler er noko varmt og godt. Sentimentalitet viskar bort grensa mellom det private og det offentlege.

Noko av dette kan synest urettferdig mot dei som faktisk gjer det dei meiner er bra, men passar godt på klakkørane som applauderer dei gode gjerningane og slik får ei oppleving av at dei også står på den «gode» sida. På FB og nettet skal det ikkje meir enn eit tastetrykk til for å posisjonere seg som eit bra menneske.

Dalrymple hevdar på si side at

sentimentaliteten faktisk kan bli farleg for dei som argumenterer sakleg mot han eller ikkje vil ta del i han. For dei dette gjeld, kan konsekvensane bli store og negative. Dei blir ofte stempla som kyniske og kjenslekalde og møtt med sinne frå sentimentalistane. Ein kime til generasjonskonflikt kjem også til syne, fordi motet som dyd og ideal har blitt erstatta av ein kultur som dyrkar følelsar. Men det er ikkje dermed sagt at evna til medkjensle har blitt større. Tvert om har kjensler vorte meir kvardagslege og dermed meir overflatiske. Til slutt blir vi så sjølvopptekne at vi gløymer dei som er råka av noko vondt og verkeleg har lidd eit tap.

Det var dette Terje Tvedt så treffande karakteriserte som «Nasissismens triumf«, tittelen på innlegget hans i Morgenbladet om vedtaka som opna for å ta i mot 10.000 syriske kvoteflyktningar, men nødvendigvis måtte føre til mindre hjelp for dei millionar som var att. Også Sigurd Skirbekk sin kommentar, «Gode formål og gale følger?«, er verdt å ta med seg. Der peikar han på at både sinnelags- og konsekvensetikk har sine avgrensingar:

Nå er det ikke lenger Kant som er autoriteten for de som hevder sinnelagsetikkens primat. For disse er samvittighetens røst og sterke følelser blitt oppfattet som moralens kilde. Mot slike oppfatninger kan spørsmålet bli stilt om «de som tenker med magen heller enn med hodet» har krav på en moralsk overstatus.

Dermed er vi over i konsekvensetikken. En etikk som tar inn over seg både gode og onde konsekvenser av forskjellige handlinger, burde kunne åpne for en maksimal realitetsforståelse. Men også konsekvensetikken har sine svakheter. Det er overmenneskelig å ta hensyn til alle mulige følger av en handling.

Med tanke på at befolkninga i Afrika kan auke med tre milliardar før hundreåret er ute, kan vi risikere ei innvandring som gjer at både menneskerettar og sinnelagsetikk kjem til kort. Humanisme utan motførestellingar kan såleis ende i inhumanitet, i følgje Skirbekk.

Menneska er flokkdyr på godt og vondt. Det er kort frå glede og samkjensle over å vere dei «gode», til fellesskapet i ein mobb som vil herse med og hakke på dei som fell utanfor. Sivilisasjonens tynne ferniss beskyttar oss i ein normalsituasjon mot ekstreme og destruktive utslag av slik flokkmentalitet. Men det skal ikkje store endringar til i eit samfunn før kjensler og handlingar kjem ut av kontroll.

Statsminister Solberg åtvarar i dag mot «Odins soldatar», dvs mot eit borgarvern som bryt med statens maktmonopol. Dét er det all grunn til, men dette er berre eit symptom på at staten sjølv ikkje heilt maktar å yte det same vernet. Slik har det alt blitt i mange bydelar i nabolandet Sverige, der bandar av innvandrarungdom regjerer. Men dette er berre eit svakt forvarsel om det som kan kome.

lee.miller.body.of.dead.german.soldier
Foto: Lee Miller: Body of dead German soldier

To bøker eg har lese siste tida, illustrerer kva menneske kan gjere som flokkdyr i krigssituasjonar, ved maktvakuum og når samfunnsinstitusjonane manglar tillit eller er sett ut av spel. Den eine er Eugene B. Sledge autentiske og detaljerte forteljing om Stillehavskrigen i 1944-45, «Våpenbrødre» («With the Old Breed – At Peleliu and Okinawa«), og den andre er Keith Lowe si bok, «Råskapens Europa» («Savage Continent«), om det sanselause og grufulle oppgjeret med tyskarar og kollaboratørar ved slutten av og i kjølvatnet av andre verdskrig. Sledge si bok viser at krig fostrar korpsånd og oppofring, men også gjev grobotn for kollektivt hat, brutalisering og umenneskeleggjering i ein grad og eit omfang som er vanskeleg å forstå for oss som ikkje har opplevd det. Men etter å ha lese «Sledgehammer»s skildring, forstår vi iallfall litt meir.

Vårt bilde av 1945 er sjølvsagt prega av den relativt fredelege og ordna maktovertakinga i Noreg. Kor ille det var på resten av kontinentet, har eg ikkje tidlegare sett skildra så omfattande og detaljert som i «Råskapens Europa». Med millionar av flyktningar, frigjevne tvangsarbeidarar og nye og gamle krigsfangar på vandring gjennom ein verdsdel der store byar var jamna med jorda, kommunikasjonane øydelagde, samfunnsinstitusjonane delegitimerte eller oppsmuldra, matmangel og lovløyse rådde, og epidemiar herja, herska det absolutte kaos. I ly av dette skjedde omfattande overgrep og misgjerningar.

Dagens europearar, for ikkje å snakke om nordmenn, har ikkje lenger noko kollektivt minne om slik samfunnsoppløysing og har vanskeleg for å tenkje seg at sivilisasjonen kan bryte saman på nytt. Men dagens situasjon i Midtausten er ikkje så heilt ulik forholda i Europa for sytti år sidan, og fleire afrikanske land er på veg mot same kaos.

Det er slett ikkje utenkjeleg at både krig og kaos kan forplante seg hit i form av stort flyktning- og migrasjonspress. Når vi såg kva éin million immigrantar kunne føre til i fjor, er det muleg å tenkje seg kva ti eller hundre millionar vil kunne skape av jordskjelv i samfunnsstrukturen. Og sjølv hundre millionar er mindre enn tre prosent av folkeveksten i Afrika og Midtausten dei neste par generasjonane. Korleis eit aldrande og både mentalt og fysisk avvæpna Europa skal kunne stå i mot millionhordar av unge menn, som alt har etablert bruhovud i alle vestlege land, er nok ein utenkt tanke for alle velkomstkomiteane for flyktningar i dei same landa.

Men kanskje er det nettopp dette vi no må førebu oss på.

ANNONSE
Liker du det du leser? Vipps noen kroner til Document på 13629