Feature

Vinterkveld. Småbruk i skogen. Kråkmo. Leksvik kommune. Nord-Trøndelag. Foto: Tore Wuttudal/NN/Samfoto/NTB Scanpix

Ein av dei vakraste salmane vi skulle ha sunge oftare, ber tittelen «Det lyser i stille grender». Salma hadde ein trong fødsel, då ein av våre framste og mest folkekjære forfattarer lansera ho. Ho var ikkje fin nok for dei fine. Men Jakob Sandes versekunst lev enno, i motsetnad til kritikarene.

For ein forfattar Jakob Sande (1906-67) var. Dikta og novellene hans fortener gjensyn, gjenlesnad og gjenhøyr. Sunnfjordingen Sande var både refsande satirikar og blødande, hudlaus romantikar. I samlingane hans finn ein skildringar av det groteske og det ømme – side ved side – men drivkrafta i (så å seie) heile hans produksjon, fann han i kampen for den svake, den undertrykte og for dei utstøytte.

I dikta om «Vesle Daniel» , «Åse fantemor» og «Marian, det bleike barnet» – finn ein gode døme på denne djupe omsorga han hadde for dei som fall utanfor i samfunnet.

Jakob Sande fall utanom sjølv. Som norsklektor på Ullern Gymnas (blant elevane sine hadde han mellom anna Kåre Willoch, Moskva-Marit og ein bror av Anders Heger). Her vart han mobba sønder og saman, den gode Jakob. Ikkje berre av di han kvar måndag hadde store problem med å kome seg opp (alkoholisma tok diverre nakketak i han), og dunsta av alkohol, men også av di han aldri lærte seg «bokmålet».

Jakob Sande. Foto: Det Norske Samlaget/ NPK/NTB Scanpix

Då salmen «Julekveld» (seinare kjend som «Det lyser i stille grender») vart presentert i ei Oslo-avis, kunne ikkje (delar av) vestlandssnobbane audmjuke han nok – særleg vakte andre verset lått og spott:

Og glade med song dei helsar
sin broder i himmelhall,
som kom og vart heimsens frelsar
som barn i ein vesal stall.

«Hva i all verden er en vesal stall? Ha-ha-ha-ha-ha… »
Toskeskapen døyr aldri ut, diverre. Den har ikkje ein gong vit til å sjølvdaude.

Rett etter at han hadde fullført lektorutdanninga si (1932), fullførte han ein draum han hadde hatt sidan gutedagane – han hyrte seg på eit år i utanriksfart. Dette finn vi tydelege spor av i diktsamlingane hans – særleg i samlinga «Frå Sunnfjord til Rio». Og i ein ramsalt (og typisk!) replikk, skreiv han følgjande i eit brev til Anders Hovden: «Skal sjå tryntyrken og negerkongen». Ein annan replikk i same ånd: «Eg har femten sjukdomar. Ni av dei er dødelege».

Ein ekstra dimensjon til tekstane hans gir alle dei fenomenale tonesetjingane – eg nemner Geirr Tveitt (først og fremst – høyr til dømes på geniale «Fløytelåt»!) med Kurt Foss & Reidar Bøe, Alf Cranner, Lars Søraas d.y.

Jon Eikemo – saman med Vidar Sandem, gjorde i 1991 ein storarta innsats på Det Norske Teatret med å relansere lyrikaren i førestillinga: «Jakob Sande & Jon Eikemo, trur eg…». I alt fekk heile 90 tusen menneske med seg denne forestillinga.

Biografiane til Norvald Tveit: «Jakob Sande. Ein diktar og hans miljø» (Dreyer, 1975) og Ove Eide: «Jakob Sande. Liv. Dikting» (Samlaget, 2006) er begge eit «must» for ein Sande-patriot – særleg er sistnemnde svært rikhaldig og detaljert. Verd å lese er også portrettet sambygdingen Herbjørn Sørebø – begge kom frå Fjaler i Sunnfjord – gav i: «Storm frå vest. Jakob Sande – veit eg.» (Samlaget, 2000). Sørebø fortalde også om Sande slik han vart på slutten av livet: «Mot slutten vart han som eit born, hjelpelaus i alt.»

Sande var ein høgt skatta medlem av den eksklusive musikkforeninga «Visens Venner», og då han slokna, skreiv visevenen, lyrikaren og NRK-journalisten Hartvig Kiran (1911-1978) eitt av dei mest gripande minnedikta eg nokon gong har lese. Så i staden for å gjengi ein av Jakob sine eigne tekstar (desse finn de sjølve!) – vel eg heller å presentere dette:

TIL JAKOB SANDE

Du var still den siste kvelden vår, kvart dyrekjøpt minutt
til du braut opp seint på natt og gav oss handa.
Ikkje song du dine viser, ikkje rørde du din lutt.
Tru du visste då du sat der at din landlov snart var slutt
og at skuta låg og venta ned ved stranda?

Vi sku fulgt deg om vi visste, vore med og kasta loss,
sett deg smile, som så ofte, gjennom tårer.
Vi sku sunge deg ei vise som ei helsing i frå oss:
om det underfulle hjarta, om eit anker og ein kross
og om havsens dei miskunnelege bårer.

Men du kjende vel kan hende det var einsemd som du trong
i den stund du høyrde skipsklokka kalle?
Kan du høyre der du siglar at vi nynnar deg ein song?
Du må helse vesle Daniel og Lasse og May Wong
og ditt hav som ligg og ventar på oss alle.

Hartvig Kiran

Henta frå: Hartvig Kiran, «Mi eiga lyre.», Tekstar i utval ved Halldis Moren Vesaas, (Samlaget,1979)