Kommentar

10685-20121024161625000000000

Kaare Espolin Johnson (1907-1994) – Juksafiskere.

I følgje historia i Det gamle testamentet om patriarkane Abraham, Isak og Jakob, selde Esau sin status som førstefødd til broren Jakob for ein rett linser. Det viser stor vanvørdsle for fedrearven, men var trass alt ein transaksjon innan familien. Verre er det at våre styresmakter gjev vilt framande ein aksje i landet og verdiane som hundre generasjonar før oss har slite for og bygt opp. For det er dei å takke at landet har blitt vårt, slik Nordahl Grieg indirekte seier i diktet som tittelen over er henta frå:

Langsomt ble landet vårt eget
med grøde av hav og jord,
og slitet skapte en ømhet,
en svakhet for liv som gror

Få ting provoserer meg sterkare enn påstanden om at pakistanarar og andre utlendingar har same rett på landet vårt som vi rotekte nordmenn. «Det er det same kven som bur i Noreg», seier somme. Det synest ikkje eg, og det meinte nok slett ikkje våre nære eller fjerne forfedrar og -mødrer. Slitet med å dyrke opp karrig jord og vågemotet dei viste ved å ro eller sende son og mann ut på eit hav som alt hadde teke fleire i familien, vart gjort med tanke på komande slektsledd. Slike påkjenningar hadde ikkje vore til å bere om dei visste at etterkomarane kom til å leggje landet ope for folk frå heile verda. Eg er skamfull på vegne av min generasjon som har så lite respekt att for dei som odla landet og år for år tok det i eige, at vi no gjev det bort til kreti og pleti.

I staden for å seie akk og ve endå ein gong for at slikt får skje, vil eg i dag skrive litt om eit par ukjende kvinner for å vise kor hardt livet kunne vere i ei ikkje altfor fjern fortid. Det er snart ein månad sidan kvinnedagen, men det må vere lov til å heidre våre formødrer også andre dagar i året. Vi står alle i ein slektssamanheng med fortid og framtid, som fleire skribentar på dette forumet har understreka. Lesarane lyt tilgje meg at det nettopp er mi eiga tippoldemor og tipptippoldemor eg vil nemne. Eg driv ikkje med slektsgransking, men det er nok å ta med dei nakne fakta som lokalhistorikaren Bjarne Rabben har skrive i Herøyboka Bind I for å gje eit bilde av vaksenlivet deira på 1800-talet. Forfattaren Bill Bryson startar boka si, «Ei kort historie om nesten alt», med å gratulerer lesaren med at akkurat han eksisterer, gitt alle tilfeldige og usannsynlege samantreff som har gjort dette muleg. I dei fleste familiehistorier ser ein at livet mang ein gong hang i ein tynn tråd, som ofte slitna for einskildpersonar, men heldt så vidt for sjølve ætta. Det gjaldt ikkje minst for familien og slekta til desse to kvinnene. Ei solskinshistorie er det slett ikkje, men derimot ei med mykje dramatikk, mange brå dødsfall og eit overmål av sorg og sakn.

Den første eg vil nemne er tipptippoldemora mi, Marte Kristoffersdotter, som levde frå 1777 til 1857. Ho vart såleis 80 år, eit langt liv den gongen. Ho var først gift med Sjur Olson og fekk med han to søner, Nikolai og Kristoffer. Sistnemnde døydde som spedbarn, ektemannen Sjur kom bort på sjøen og den førstefødde, Nikolai, omkom 18 år gammal. Før det skjedde, hadde ho gifta seg igjen, i det historiske år 1814, med Kristen Kristofferson Kopperstad, som var femten år yngre. I dette ekteskapet fekk ho først to døtrer, Serine og Kristianne, og deretter to søner, Hans og Gjert Elias. Den yngste sonen døydde det året han vart fødd, den eldste omkom 21 år gammal. Ektemannen Kristen kom bort på sjøen saman med fire andre i 1928, då han var 35 år. Den tid var det knapt muleg for å kvinne å livberge seg sjølv og tre mindreårige barn utan hjelp frå ein vaksen kar, så alt året etter gifta Marte seg med Karl Steinarson Holte frå Volda, som var los. Han var fødd i 1800 og såleis 23 år yngre. Men også han omkom på sjøen, i Breisundet ut for Ålesund etter utført losteneste i 1853.

Alle tre ektemennene til Marte drukna såleis på havet, dei to første i ganske ung alder, og alle fire sønene hennar døydde enten som spedbarn eller i ungdomstida, utan å få sin eigen familie. Men to døtrer, Serine og Kristianne, levde opp og fekk etterkomarar. Den eldste, Serine (f. 1815), busette seg i heimbygda Goksøyr på Runde. Ektemannen og tre av barna hennar døydde tidleg, men tre døtrer og ein son, Hans Petter Goksøyr, levde opp. Tre av sønene hans igjen reiste ut, éin til Amerika, ein annan starta hermetikkfabrikk i Sverige og den tredje vart lektor og lærebokforfattar. Ein fjerde son, Hans Hansson Goksøyr (1879-1955) vart buande i bygda, men var m.a. med på å grunnleggje Noregs Sildesalslag og Noregs Fiskarlag, der han seinare vart æresmedlem. Han fekk også Kongens fortenestemedalje.

Den andre dottera til Marte, Kristianne (1817-1879), gifte seg i 1842 med Peder Pederson Knardal frå Rovde og busette seg der, i noverande Vanylven kommune. Ho vart mi tippoldemor, for ei av døtrene hennar, Karoline (1851-1938), kom attende til Runde og gifta seg med Isak, oldefar min på farsida.

Det er likevel ei anna tippoldemor eg i tillegg vil fortelje om, Karolines svigermor og Isaks mor, Karen Johanne Jonsdotter (1819-1906). Mor hennar igjen, Ragnhild (1780-1856), miste også første mannen sin på sjøen. Han var då berre 26 år. Son deira, Jetmund, kjøpte gard i ei anna bygd. Karen vart difor einaste arving etter Ragnhilds andre ektemann, Jon, for søstera hennar, Anne, døydde som spedbarn. Men det var ikkje mykje å arve, for garden var berre bygsla (leigd) frå presten Claus Frimann i Davik; han som skreiv visa «Ondt ofte lider den fiskermann». Sjølv vart Karen gift med Simon Isaksen frå Igesund i Fosnavåg, som overtok bygslebrevet og busette seg på Runde. Dei fekk fem søner og to døtrer fram til 1959, då Simon døydde 43 år gammal, men berre tre av dei sju barna levde opp og berre to fekk etterkomarar. Eldste sonen, Ottar, døydde då han var fem. Ein annan son, Knut Benjamin, gifta seg med Kristoffa frå Rovde. I Herøysoga står kort og konsist: «Dei var i Amerika, hadde 6 born som alle døydde. Kona òg døydde, og Knut vart så i 1899 gift med Lovise Tjelle, Horten, som var guvernante på Kvalnes (hos fyrvaktaren på Runde fyr), busette seg på Runde og var skomakar, døydde straks før han skulle byggje eige hus.»

Karen vart som nemnt enkje i 1959. To år etter døydde dei to yngste barna hennar, Johannes Rafael (5) og Berta Marie (3) som dei første offer i kommunen for difteriepidemien, «Den Trondhjemske Halsesyge», som gjekk som ein farang i store delar av landet på den tida. Før to år var gått, fekk dei følgje av 61 andre barn, som lét livet av same grunn berre i Herøy kommune. Dei aller fleste av desse høyrde til fattigfolket, som budde trongt og dårleg og var underernærte og avkrefta i utgangspunktet, slik ofte var tilfelle når forsørgjaren fall frå og slekta verken var stor eller rik. Kusinene, dei tre yngste jentene til svogeren Isak, bror til Simon, var mellom dei siste som døydde lokalt i denne epidemien.

Karen gifta seg igjen i 1862, no med Nils Nilsson Berge, som hadde råd til å kjøpe bruket for 350 speciedalar. Men alle bekymringar var ikkje sløkt. På den tid stod alle husa på Runde i eit klyngjetun, og i 1864 brann heile husklyngja ned medan dei fleste vaksne var til kyrkje. Nye bustader vart sette opp, men måtte flyttast eit par tiår seinare, då utskiftinga skjedde, dvs teigdelinga tok slutt, og jorda til kvar eigar vart eit samanhengande stykke. Isak-garden, som eg vaks opp på, fekk namn sitt etter Isak (både son og svoger heitte slik), den eldste av dei to sønene hennar som framleis levde. Han tok over jordstykket då han gifte seg i 1876, men berre som bygslemann under stefaren.

Det var først bestefar min, Sigvald (1877-1962), som løyste ut bygslebrevet, 23 år gammal, dyrka opp det meste av arealet, kosta dekksbåt saman med sønene og bygde løde i 1916 og nytt hus i 1925. Men heller ikkje livet hans var fritt for sorger og bekymringar. Yngste sonen, Sverre, låg bevisstlaus av spanskesykja så lenge at alt håp var ute og kiste vart bestilt. Han vakna likevel til slutt til live og fekk oppfylt sitt første og største ønske, å få eit lite kje att med seg i sjukesenga. I vaksen alder gjekk han Landbrukshøgskulen på Ås og var med på å stifte Noregs sau- og geitealslag, men barnekista stod heile livet hans som eit «memento mori» på bjelkelaget i sjøbua. Einaste dotter til Bestefar fekk polio som toåring, greidde aldri å snakke og knapt å gå, og døydde av følgjesjukdom 15 år gammal. Året etter, i 1930, miste Bestefar kona av kreft, men gifta seg aldri igjen. På gravstøtta hans står: «Mang ei torve vreid du, mang ei båre reid du, mang ein strid det streid du.» På soverommet hadde han eit bilde av apostelen Peter i ferd med å søkkje i det han skal gå Jesus i møte på Genesaretsjøen. Eldste bror min syntest det såg nifst ut og spurde Bestefar kvifor han ville ha eit så stygt bilde over senga si. Bestefar fortalde då om nordveststormen som hadde overraska dei på Storegga, fire timars rotur frå land, eingong i hans ungdom. Far hans gav ordre om å skjere av garnlenkja og setje segl mot land. På veg inn vart Bestefar feia på sjøen av eit stormkast. Han kunne ikkje symje, men flaut på ei luftboble i oljekleda og ropa til Jesus om berging. Som ved eit under greidde faren og mannskapet å snu den opne båten mot vinden og nå tak i karen med ein båtshake.

For å forstå kor sterkt kristendom stod i kystkulturen, iallfall fram til midten av det 20. hundreåret, treng ein kjennskap til kor skjebnesvangert det var å vere prisgitt det lunefulle havet, som både gjev og tek liv. Bror til biskop Bernt Støylen var lærar på Runde, men drukna då han og fleire andre prøvde å berge karane på ein båt som kvelva i brenningane. Seinare skreiv Støylen den kjende salmen, «Gud signe vårt folk der dei sigler og ror». Der står det slik i andre og femte verset:

Sitt levebrød har dei på brusande hav,

med berre ei fjøl mellom seg og si grav.

I stormvêr og fåre

forkomne og klåre,

dei har ikkje mykje å tryggja seg til.

Gud Fader, du styrkja og trøysta dei vil!

 

Gud frelse vårt folk frå det stormande hav,

der mange av våre har funne si grav.

Til havs har dei fare,

så fager ein skare,

dei kviler der ute, men vaknar ein gong

og stemner frå havet til himlen med song.